Srbija: sve naše epidemije

Trenutna pandemija korona virusa u svetu i epidemija u Srbiji mogu nam se učiniti kao apokalipsa. Nije nek uteha, ali, ova epidemija nam nije prva...

Piše: Vugl (redakcija@vugl.rs)

// Foto: Flickr

Srbija se u poslednjih sto i nešto godina suočila sa više pandemija i epidemija. Neke od njih bile su toliko moćne da su, prema nekim tumačenjima zaustavljale ratove. Druge su na površinu izbacile istine o društvu i sistemu u kom živimo. Zanimljivo je, međutim, da ih je najviše bilo u 21. veku.

 

Epidemija tifusa (pegavca) u Srbiji 1914—1915.

Epidemija tifusa u Srbiji 1914—1915. bila je jedna od najtežih na ovom prostoru, izazvana trima vrstama tifusa — trbušnim tifusom, povratnim tifusom i pegavi tifusom, koji su istovremeno javila, kao prateća pojava rata. Ove bolesti javile su se kao posledica loših društvenih i ekonomskih prilika i vanrednog stanja, izazvanog ratnim uslovima u kojima se Srbija našla u prvim godinama Velikog rata. Ona se odvijala paralelno sa velikim ratnim naporima srpske vojske u bitkama koje su vođene od jeseni 1914. godine, kao njihova prateća pojava, a nastavila se i u periodu zatišja 1915. godine.

Prema danku u ljudskim životima (kako pripadnika vojska tako i civilnog stanovništva), spada u red najvećih za koje svet zna, što potvrđuje ocene da je ova epidemija pegavog tifusa u Srbiji bila „najiznenadnija epidemija po poreklu, najbrža po toku, najveća u intenzitetu, a najbrže zaustavljena od svih poznatih ovakvih epidemija u istoriji”.

Početkom februara 1915. godine u tokom epidemiji dogodio se još jedan pomor kao posledica ove pošasti. Većina srpskih lekara obolela je od pegavca, lečeći bolesnike, tako da je konačan bilans bio; da je od 595 srpskih lekara njih 122 (oko 20 %) umrlo u toku ove epidemije.

Zbog činjenice da je veliki broj umrlih nije evidentiran, zbog narušenog zdravstvenog sistema, kao i činjenice da jedan broj bolesnika umirao u svojim kućama sa nejasnom dijagnozom, tačan broj umrlih u ovoj epidemiji verovatno neće biti nikada ustanovljen.

Međutim prema podacima iz radova pukovnika dr Vilijama Hantera, čiji su podaci najobimniji i najvredniji (ali ne najtačniji), a odnose se na pojavu pegavog tifusa u Srbiji 1914/15. godine u epidemiji koja je trajala šest meseci, obolelo je od pegavca 500.000 ljudi, a umrlo od 135.000 do 150.000. Dramatičnost epidemije kulminirala je dnevnim obolevanjem od 1500 do 2500 ljudi sa procentom umiranja od 50–70%.

Na pojavu epidemije, pored ratnih dejstava, neprestane migracije stanovništva i loših higijenskih i ekonomskih prilika u zemlji, uticao je i veliki broj zaraženih austrijskih vojnika, među kojima se bolest prvo i pojavila. Međutim kao osnovni razlog istoričari srpske medicine navode i lošu organizaciju vojnog i civilnog saniteta, s kraja 1914. godine, u Srbiji, koja je upravo izašla iz balkanskih ratova, sa premalo lekara, i nepoznavanjem epidemiologije ove zarazne bolesti. Studirajući medicinu u zapadnoj Evropi, i pored solidno stečenog znanja, srpski lekari nisu mogli saznati sve o tifusu, jer je u tim centrima bolest bila iskorenjena sredinom 19. veka.

Srpski sanitet imao je premali broj lekara, svega oko 600 na 4.500.000 stanovnika i 30.000 vojnika redovne vojske, odnosno 409 lekara, na preko 400.000 mobilisanih vojnika u ratu.

Pitanje gde se najpre pojavio tifus u Srbiji i dalje ostaje nepoznanica – kod izbeglica, u srpskoj vojsci ili kod Austrijanaca.

 

Epidemija velikih boginja u Jugoslaviji 1972.

Epidemija velikih boginja u Jugoslaviji 1972. bila je poslednja epidemija velikih boginja (lat. Variola vera) u Evropi, koja je trajala tokom marta i aprila. Epidemija je započela u selu Danjane, kod Đakovice u SAP Kosovu, a prema zvaničnoj verziji doneo je Ibrahim Hoti po povratku sa hadžiluka u Meku. Bolest se ubrzo proširila na druge delove SR Srbije — Novi Pazar, Čačak i Beograd, a zaraženih je bilo i u mestu Plav u SR Crnoj Gori.

Mene su poslali iz štaba

Prve sumnje na variolu veru, javile su se 14. marta, nakon pregleda obolelih koji su se javili bolnicama u Prizrenu i Đakovici. Nakon potvrde bolesti otpočelo se sa vakcinacijom zdravstvenih radnika i stanovništva u ugroženim područjima, a masovna vakcinacija se kasnije proširila na celu Jugoslaviju, tokom koje je vakcinisano 18 miliona ljudi. Posle oboljenja jednog radnika iz Novog Pazara, 22. marta utvrđeno je da je njegov preminuli brat učitelj Latif Mumdžić (1943—1972) bio prva žrtva variole i da je bolest preneo u bolnice u Čačku i Beogradu, nakon čega je u njima proglašen karantin. Pored bolničkih, bili su formirani i vanbolnički karantini, u kojima su boravila lica koja su bila u kontaktu sa zaraženima.

Tokom borbe sa variolom, epidemiološke službe i zdravstveni radnici iskazali su velike napore i požrtvovanje, sprečivši epidemiju širih razmera, zbog čega su 21. aprila dobili priznanje Svetske zdravstvene organizacije, koja je u Jugoslaviju uputila dr Rajnharda Lindera, poznatog epidemiologa iz Austrije.

U toku epidemije obolelo je 184 ljudi — 123 u SAP Kosovo i 32 u Beogradu, a preminulo je ukupno njih 40 (smrtnost 21,7%). Među obolelima, nalazilo se i šestoro zdravstvenih radnika — tri lekara i tri medicinske sestre, od kojih su dve preminule — Dušica Spasić (1951—1972), medicinska sestra iz Beograda i Milka Đurašić (1947—1972), medicinska sestra iz Čačka. Epidemija je zvanično bila objavljena tek 25. marta i trajala je do 23. maja, a krantini su ukidani postepeno od 12. aprila do 19. maja.

Po motivima ovog događaja, ali sa dosta umetničke slobode, reditelj Goran Marković je 1982. godine snimio film Variola vera.

 

Epidemija svinjskog gripa (H1N1) 2009/10

Poslednja pandemija proglašena na svetskom nivou pre korona virusa bila je pandemija virusa A(H1N1), poznatijeg i kao svinjski grip, bila je proglašena 2009. godine i na snazi je bila više od godinu dana. Kao i danas zbog korona virusa, mnoge zemlje su donosile drastične mere u cilju sprečavanja širenja virusa – zatvarane su škole i obdaništa, sportske manifestacije su se održavale bez publike, bili su vanredni pregledi na aerodromima i graničnim prelazima, a u nekim zemljama, kao što je Egipat, bile su donete odluke da se ubiju sve svinje.

Epidemija je u Srbiji proglašena u novembru iste godine, a tadašnji ministar Tomica Milosavljević je pojasnio da naredba ministra za proglašenje epidemije podrazumeva i vanredni epidemiološki nadzor, zabranu okupljanja na javnim mestima, uključujući škole i predškolske ustanove u celoj državi ili u delovima zemlje u skladu sa procenom nadležnih zdravstvenih ustanova po okruzima i lokalnih samouprava.

Tačno četrnaest meseci nakon što je proglasila početak pandemije svinjskog gripa, Svetska zdravstvena organizacija je obznanila da svet više nije u opasnosti od opakog virusa.

Procene su da je svinjskim gripom tokom pandemije bilo zaraženo milijardu ljudi u svetu, ali da je smrtnost bila oko 0,02 odsto, odnosno preminulo je 18.449 ljudi širom sveta i 137 u Srbiji.

U celom svetu, a i u Srbiji, ova pandemija/epidemija politizovana je zbog kontroverznih odluka Svetske zdravstvene organizacije u vezi sa nabavkom vakcina. Srbija je uvezla oko tri miliona doza, ali je odziv bio slab, a zbog cene po kojoj su vakcine nabavljane usledila je istraga zbog koje je direktorka RFZO Svetlana Vukajlović završila u pritvoru. Tokom 2012. istragom je utvrđeno da pri nabavci vakcina nije bilo krivičnog dela.

Deo javnosti danas smatra da su politički faktori tokom ove epidemije doprineli širenju antivakcinalnog lobija u Srbiji što nas dovodi do sledeće, epidemije malih boginja u Srbiji.

Epidemija malih boginja 2017/18.

Do 10. novembra 2017. godine, kada je registrovano 98 slučajeva (od kojih su 24 laboratorijski potvrđena), epidemija malih boginja nije proglašena u Srbiji već samo prijavljena od strane Republičkog IZJZ. Na osnovu ove prijave ministar proglašava pojavu epidemije zaraznih bolesti od većeg epidemiološkog značaja, i naređuje hitne mere koje u ovom slučaju moraju da se sprovode, na predlog Komisije za zaštitu stanovništva od zaraznih bolesti i Instituta za javno zdravlje Srbije u roku od dva dana od dana prijema ovog predloga.

Kao jedan od glavnih uzroka pojave malih boginja smatra se pad obuhvata vakcinacije, koja je, inače, obavezna.

Od početka novembra 2017. godine do dan 12. decembar 2017. godine epidemije malih boginja prijavljene su na teritoriji grada Beograda (79 obolelih), grada Kraljeva (91 oboleli), grada Niša (27 obolelih) i opštine Bujanovac (dva obolela), a od početka decembra 2017. godine i na teritoriji opština Velika Plana (četiri obolela) i Bojnik (pet obolelih). U Tutinu je prijavljena porodična epidemija malih boginja sa petoro obolelih. Laboratorijski potvrđeni slučajevi malih boginja registrovani su i u Subotici (jedan), Preševu (tri), Vranju (dva), Smederevskoj Palanci (dva) i Novom Sadu (tri).

U Srbiji je od početka oktobra do 26. decembra 2017. godine registrovano ukupno 654 slučajeva malih boginja, na teritoriji grada Beograda (158 obolelih), grada Kraljeva (116 obolelih), grada Niša (69 obolelih) i opštine Bujanovac (dva obolela), a od početka decembra 2017. godine i na teritoriji grada Smederevska Palanaka (dva obolela) i opština Velika Plana (pet obolelih) i Bojnik (12 obolelih). Kod 236 bolesnika morbili su laboratorijski potvrđeni u Institutu „Torlak”. Najmlađa obolela osoba je beba od dva meseca, a najstarija osoba ima 60 godina. Najveći broj obolelih je među mlađima od pet godina i starijima od 30 godina.

I U 2018. godini epidemija morbila je nastavila da vlada širom Srbije nesmanjenom žestinom, tako da je od početka oktobra 2017. godine, zaključno sa 5. januarom 2018. godine na teritoriji Republike Srbije, uključujući i teritoriju nadležnosti Zavoda za javno zdravlje Kosovska Mitrovica, registrovano ukupno 808 slučajeva malih boginja, od kojih je 350 laboratorijski potvrđeno u Institutu Torlak. Od ukupnog broja obolelih, 34% je bilo hospitalizovano. Od težih komplikacija malih boginja registrovana je upala pluća kod 105 obolelih osoba.

Prema zvaničnim podacima, u Srbiji je od malih boginja obolelo 5318, a preminulo 15 osoba. Od ukupnog broja obolelih i preminulih, čak 96% nije bilo vakcinisano. Toko epidemije, obuhvat vakcinom naglo je skočio.